Το πείραμα Milgram είναι ένα από τα πιο γνωστά και πιο αμφιλεγόμενα πειράματα στην ιστορία της ψυχολογίας. Δεν έγινε διάσημο επειδή αποκάλυψε κάτι όμορφο για την ανθρώπινη φύση. Έγινε διάσημο επειδή έδειξε κάτι βαθιά άβολο: ότι συνηθισμένοι άνθρωποι μπορούν να κάνουν πράγματα που συγκρούονται με τη συνείδησή τους, όταν μια μορφή εξουσίας τους λέει ότι πρέπει να συνεχίσουν.
Το ερώτημα πίσω από το πείραμα ήταν απλό, αλλά πολύ βαρύ: μέχρι πού μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος όταν υπακούει σε εντολές;
Ο Stanley Milgram, κοινωνικός ψυχολόγος στο Yale, σχεδίασε το πείραμα στις αρχές της δεκαετίας του 1960, λίγα χρόνια μετά τη δίκη του Adolf Eichmann, ενός από τους βασικούς οργανωτές του Ολοκαυτώματος. Εκείνη την εποχή, πολλοί προσπαθούσαν να καταλάβουν πώς άνθρωποι που δεν έμοιαζαν απαραίτητα «τέρατα» μπορούσαν να συμμετέχουν σε τόσο ακραίες πράξεις βίας, απλώς επειδή ακολουθούσαν εντολές.
Το πείραμα Milgram δεν απαντά σε όλα αυτά τα ερωτήματα. Δεν μπορεί να εξηγήσει μόνο του την ιστορία, την πολιτική βία ή τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Μας δείχνει όμως κάτι σημαντικό για την ανθρώπινη συμπεριφορά: η εξουσία, το πλαίσιο και η πίεση της κατάστασης μπορούν να επηρεάσουν πολύ περισσότερο από όσο θέλουμε να πιστεύουμε.
Τι ήταν το πείραμα Milgram;
Στο πείραμα, οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι έπαιρναν μέρος σε μια μελέτη για τη μνήμη και τη μάθηση. Τους έλεγαν ότι θα εξεταζόταν κατά πόσο η τιμωρία βοηθά έναν άνθρωπο να μαθαίνει καλύτερα.
Ο συμμετέχων έπαιρνε τον ρόλο του «δασκάλου». Ένας άλλος άνθρωπος, που παρουσιαζόταν ως δεύτερος συμμετέχων, έπαιρνε τον ρόλο του «μαθητή». Στην πραγματικότητα, ο «μαθητής» ήταν συνεργάτης του ερευνητή και δεν δεχόταν πραγματικά ηλεκτρικά σοκ.
Ο «δάσκαλος» καθόταν μπροστά σε μια συσκευή με διακόπτες που έδειχναν αυξανόμενη ένταση ηλεκτρικού ρεύματος. Κάθε φορά που ο «μαθητής» έκανε λάθος σε μια άσκηση μνήμης, ο συμμετέχων έπρεπε να πατήσει έναν διακόπτη και να του δώσει ηλεκτρικό σοκ, ξεκινώντας από χαμηλή ένταση και φτάνοντας σταδιακά σε πολύ υψηλές, επικίνδυνες ενδείξεις.
Ο «μαθητής» προσποιούνταν ότι πονούσε. Διαμαρτυρόταν. Ζητούσε να σταματήσει. Σε κάποια φάση έλεγε ότι έχει πρόβλημα με την καρδιά του. Αργότερα, σταματούσε να απαντά.
Ο συμμετέχων, ο άνθρωπος δηλαδή που πίστευε ότι προκαλεί πόνο, βρισκόταν μπροστά σε ένα τρομερό δίλημμα: να σταματήσει επειδή άκουγε έναν άνθρωπο να υποφέρει ή να συνεχίσει επειδή ο ερευνητής, μια φιγούρα κύρους με λευκή ποδιά, του έλεγε με ήρεμο αλλά σταθερό τρόπο ότι πρέπει να συνεχίσει.
Τα αποτελέσματα που σόκαραν
Πριν ξεκινήσει το πείραμα, πολλοί ειδικοί πίστευαν ότι ελάχιστοι άνθρωποι θα έφταναν μέχρι το υψηλότερο επίπεδο ηλεκτρικού σοκ. Η κοινή λογική έλεγε ότι οι περισσότεροι θα σταματούσαν μόλις άκουγαν τον άλλον να πονάει.
Όμως τα αποτελέσματα ήταν πολύ πιο ανησυχητικά.
Στην κλασική εκδοχή του πειράματος, σημαντικό ποσοστό των συμμετεχόντων συνέχισε μέχρι την υψηλότερη ένδειξη, παρόλο που έδειχναν έντονη δυσφορία. Πολλοί ίδρωναν, γελούσαν νευρικά, έτρεμαν, ρωτούσαν αν πρέπει να συνεχίσουν και έδειχναν ξεκάθαρα ότι δεν ένιωθαν καλά με αυτό που έκαναν.
Και όμως, συνέχιζαν.
Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία του πειράματος. Οι συμμετέχοντες δεν ήταν απαραίτητα αδιάφοροι ή σαδιστές. Δεν απολάμβαναν όλοι αυτό που έκαναν. Πολλοί βασανίζονταν συναισθηματικά.
Αλλά η παρουσία της εξουσίας, η δομή του πειράματος και η αίσθηση ότι «ο υπεύθυνος ξέρει τι κάνει» τους οδήγησαν να παραβλέψουν την προσωπική τους κρίση.
Γιατί υπάκουσαν;
Το πείραμα Milgram δεν δείχνει απλώς ότι οι άνθρωποι υπακούν. Δείχνει ότι η υπακοή μπορεί να χτιστεί σταδιακά.
Κανείς δεν ξεκινούσε κατευθείαν από το πιο ισχυρό σοκ. Η ένταση ανέβαινε λίγο λίγο. Αυτό έχει μεγάλη σημασία. Όταν κάνεις ένα μικρό βήμα, μετά ένα ακόμη μικρό βήμα, και μετά άλλο ένα, μπορεί να βρεθείς πολύ πιο μακριά από εκεί που θα αποδεχόσουν αν σου το ζητούσαν από την αρχή.
Αυτό ονομάζεται συχνά κλιμάκωση της δέσμευσης. Ο άνθρωπος έχει ήδη πει «ναι» σε κάτι μικρό, οπότε δυσκολεύεται περισσότερο να σταματήσει στη συνέχεια. Αν σταματήσει, θα πρέπει να παραδεχτεί ότι ίσως έπρεπε να είχε σταματήσει νωρίτερα.
Ένας άλλος λόγος είναι η μεταφορά ευθύνης. Πολλοί συμμετέχοντες ένιωθαν ότι την τελική ευθύνη δεν την είχαν οι ίδιοι, αλλά ο ερευνητής. Εκείνος ήταν ο ειδικός. Εκείνος είχε σχεδιάσει το πείραμα. Εκείνος έλεγε ότι πρέπει να συνεχίσουν.
Όταν μια εξουσία αναλαμβάνει φαινομενικά την ευθύνη, ο άνθρωπος μπορεί να νιώσει ότι ο ρόλος του είναι απλώς να εκτελέσει την οδηγία.
Και εδώ βρίσκεται το πιο ανησυχητικό σημείο: οι άνθρωποι δεν χρειάζεται πάντα να πιστεύουν ότι αυτό που κάνουν είναι σωστό. Μερικές φορές αρκεί να πιστεύουν ότι δεν είναι δική τους δουλειά να αποφασίσουν.
Η δύναμη του πλαισίου
Ένα από τα μεγάλα μαθήματα του πειράματος είναι ότι η συμπεριφορά μας δεν εξαρτάται μόνο από τον χαρακτήρα μας. Εξαρτάται και από το πλαίσιο.
Οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουμε να πιστεύουμε ότι, αν βρεθούμε σε μια ηθικά δύσκολη κατάσταση, θα κάνουμε το σωστό. Θα αντισταθούμε. Θα πούμε «όχι». Θα υπερασπιστούμε τον άνθρωπο που αδικείται.
Μπορεί πράγματι να το κάνουμε.
Αλλά το πείραμα Milgram μάς υπενθυμίζει ότι η πίεση μιας κατάστασης μπορεί να είναι τεράστια. Η παρουσία μιας αυθεντίας, η κοινωνική προσδοκία να συνεχίσεις, ο φόβος να φανείς δύσκολος, η αμηχανία της σύγκρουσης και η σταδιακή αύξηση της έντασης μπορούν να κάνουν την αντίσταση πολύ πιο δύσκολη από όσο φανταζόμαστε.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι δεν έχουν ευθύνη για τις πράξεις τους. Σημαίνει ότι η ηθική συμπεριφορά δεν είναι μόνο θέμα καλών προθέσεων. Χρειάζεται επίγνωση, θάρρος και ικανότητα να σταματάς ακόμη και όταν το περιβάλλον σε πιέζει να συνεχίσεις.
Το πείραμα και η υπακοή στην εξουσία
Η υπακοή είναι απαραίτητη σε πολλές πλευρές της κοινωνικής ζωής. Δεν είναι πάντα αρνητική. Σε ένα νοσοκομείο, σε ένα αεροπλάνο, σε μια σχολική τάξη ή σε μια οργανωμένη ομάδα, χρειάζεται να υπάρχει συντονισμός, κανόνες και εμπιστοσύνη σε ανθρώπους που έχουν ειδικό ρόλο ή γνώση.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν η υπακοή γίνεται αυτόματη.
Όταν σταματάμε να αναρωτιόμαστε αν μια εντολή είναι δίκαιη, ασφαλής ή ηθικά αποδεκτή. Όταν λέμε «απλώς έκανα τη δουλειά μου» για κάτι που βλάπτει έναν άλλον άνθρωπο. Όταν η θέση, η στολή, ο τίτλος ή το κύρος ενός προσώπου αρκούν για να σιωπήσει η προσωπική μας κρίση.
Το πείραμα Milgram παραμένει σημαντικό ακριβώς επειδή δεν αφορά μόνο ακραίες ιστορικές καταστάσεις. Μιλά και για μικρότερες, καθημερινές μορφές υπακοής: σε χώρους εργασίας, σε οργανισμούς, σε οικογένειες, σε θεσμούς.
Πόσες φορές κάποιος συνεχίζει μια άδικη πρακτική επειδή «έτσι γίνεται εδώ»;
Πόσες φορές ένας εργαζόμενος δεν μιλά επειδή φοβάται τον προϊστάμενο;
Πόσες φορές μια ομάδα ακολουθεί μια λανθασμένη απόφαση επειδή κανείς δεν θέλει να είναι ο πρώτος που θα διαφωνήσει;
Η υπακοή δεν γίνεται επικίνδυνη μόνο όταν οδηγεί σε ακραία βία. Γίνεται επικίνδυνη κάθε φορά που αντικαθιστά τη συνείδηση.
Τα ηθικά ζητήματα του πειράματος
Σήμερα, το πείραμα Milgram θεωρείται ιδιαίτερα προβληματικό από ηθική άποψη.
Οι συμμετέχοντες εξαπατήθηκαν. Πίστευαν ότι προκαλούσαν πραγματικό πόνο σε έναν άλλον άνθρωπο. Βίωσαν έντονο στρες, ενοχή, άγχος και σύγχυση. Κάποιοι πίστεψαν, έστω προσωρινά, ότι είχαν κάνει σοβαρό κακό.
Ακόμη κι αν στο τέλος τους εξηγήθηκε η πραγματική φύση του πειράματος, το ερώτημα παραμένει: ήταν αποδεκτό να υποβληθούν άνθρωποι σε τόσο έντονη ψυχολογική πίεση για χάρη της επιστημονικής γνώσης;
Με τα σημερινά ερευνητικά πρότυπα, ένα τέτοιο πείραμα πολύ δύσκολα θα εγκρινόταν στην αρχική του μορφή. Η σύγχρονη δεοντολογία απαιτεί ενημερωμένη συγκατάθεση, προστασία από σοβαρή ψυχολογική βλάβη, δικαίωμα αποχώρησης χωρίς πίεση και προσεκτική αποκατάσταση μετά τη συμμετοχή.
Το πείραμα Milgram μάς δίδαξε πολλά για την υπακοή. Μας δίδαξε όμως και κάτι άλλο: ότι ακόμη και η επιστήμη μπορεί να γίνει προβληματική όταν ο ερευνητικός στόχος μπαίνει πάνω από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Μπορούμε να εμπιστευτούμε τα συμπεράσματα;
Το πείραμα Milgram έχει δεχτεί και μεθοδολογική κριτική. Κάποιοι ερευνητές έχουν επισημάνει ότι δεν ήταν όλοι οι συμμετέχοντες πλήρως πεπεισμένοι πως τα σοκ ήταν πραγματικά. Άλλοι υποστήριξαν ότι ο τρόπος παρουσίασης των αποτελεσμάτων από τον ίδιο τον Milgram ίσως απλοποίησε μια πιο σύνθετη πραγματικότητα.
Υπάρχει επίσης το ερώτημα κατά πόσο ένα εργαστηριακό πείραμα μπορεί να εξηγήσει πολύπλοκες ιστορικές και κοινωνικές καταστάσεις. Η υπακοή σε ένα ερευνητικό περιβάλλον δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη συμμετοχή σε ένα πολιτικό καθεστώς, σε έναν στρατό ή σε μια γραφειοκρατική μηχανή βίας.
Αυτές οι κριτικές είναι σημαντικές. Δεν ακυρώνουν απαραίτητα το πείραμα, αλλά μας βοηθούν να το δούμε πιο ώριμα. Το πείραμα Milgram δεν αποδεικνύει ότι «όλοι οι άνθρωποι είναι ικανοί για τα πάντα». Δεν αποδεικνύει ότι ο χαρακτήρας δεν παίζει ρόλο. Δεν εξηγεί από μόνο του την ανθρώπινη σκληρότητα.
Δείχνει, όμως, ότι οι κοινωνικές συνθήκες μπορούν να επηρεάσουν βαθιά τη συμπεριφορά. Και αυτό παραμένει ένα πολύτιμο, αλλά και ενοχλητικό, συμπέρασμα.
Τι μας μαθαίνει σήμερα το πείραμα Milgram;
Το σημαντικότερο μάθημα του πειράματος ίσως δεν είναι ότι οι άνθρωποι υπακούν. Είναι ότι η αντίσταση στην ανήθικη εξουσία χρειάζεται συνειδητή προσπάθεια.
Δεν αρκεί να πιστεύουμε ότι είμαστε «καλοί άνθρωποι». Χρειάζεται να μπορούμε να αναγνωρίζουμε πότε μια κατάσταση μάς σπρώχνει να αγνοήσουμε τη δική μας κρίση.
Χρειάζεται να ρωτάμε:
«Ποιος έχει την ευθύνη για αυτό που γίνεται;»
«Συμφωνώ πραγματικά με αυτό που μου ζητούν;»
«Ποιος επηρεάζεται από την απόφασή μου;»
«Αν δεν υπήρχε αυτή η εξουσία μπροστά μου, θα έκανα το ίδιο;»
«Μήπως συνεχίζω απλώς επειδή έχω ήδη ξεκινήσει;»
Αυτές οι ερωτήσεις δεν αφορούν μόνο μεγάλα ηθικά διλήμματα. Αφορούν και καθημερινές καταστάσεις: εργασιακές πρακτικές, κοινωνικές πιέσεις, ομαδικές αποφάσεις, σχέσεις εξουσίας και στιγμές όπου πρέπει να επιλέξουμε αν θα μιλήσουμε ή θα σιωπήσουμε.
Συμπέρασμα
Το πείραμα Milgram παραμένει σημαντικό γιατί μας αναγκάζει να δούμε μια άβολη πλευρά της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Δεν μας λέει ότι οι άνθρωποι είναι κακοί από τη φύση τους. Δεν μας λέει ότι όλοι θα υπακούσουν σε κάθε εντολή.
Μας λέει όμως ότι η εξουσία, η πίεση του πλαισίου, η σταδιακή δέσμευση και η μεταφορά ευθύνης μπορούν να οδηγήσουν συνηθισμένους ανθρώπους να κάνουν πράγματα που κανονικά θα θεωρούσαν λάθος.
Ταυτόχρονα, το ίδιο το πείραμα μάς θυμίζει ότι η επιστήμη χρειάζεται ηθικά όρια. Δεν μπορούμε να μελετάμε τον άνθρωπο παραβλέποντας την αξιοπρέπειά του.
Ίσως τελικά η μεγαλύτερη αξία του Milgram δεν είναι ότι μας έδωσε μια απλή απάντηση για την υπακοή. Είναι ότι μας άφησε με μια δύσκολη ερώτηση:
Όταν μια εξουσία μάς λέει να συνεχίσουμε, έχουμε το θάρρος να σταματήσουμε;
